Welkom op Kitsune, vanwege vakantiewerkzaamheden kunnen sommige delen van de site minder goed werken. ​

Search
Close this search box.

妖怪

Yokai: De mysterieuze monsters van Japan

Door Luuk Westland, 20-05-2024

Schimmen in de schemering en spooksels in de nacht; de menselijke geschiedenis is een kakofonie aan verhalen over bovennatuurlijke wezens.

In Japan is dat niet anders. Eeuwenoude orale en geschreven tradities hebben ons een menagerie aan legendes opgeleverd. Deze staan bekend onder vele namen, en de vreemdste van hen is misschien wel de Yōkai (妖怪, ようかい). Een Yōkai is een soort Japans monster, creatuur of anderzijds veelsoortig schepsel. Een precieze definitie is er niet echt. Er zijn vele termen voor allerlei soorten dingen, van spoken tot enorme spinnen. Discussies of het monster uit een bepaald verhaal nou een Yūrei (幽霊、ゆうれい) of juist een Onryō  (怨霊, おんりょう)  was, laat ik even voor wat het is. Zijn alle Japanse monsters dan gewoon Yōkai? Nee. Bij Yōkai is er sprake van mysterie. Bij Yōkai is vaak niet helemaal duidelijk wat er gaande is. Er moet een element van illusie en fantasma in zitten.  

Dus, de Yōkai zijn niet één soort, maar een spectrum aan bovennatuurlijke wezens. Een voorbeeld van zo’n wezen is de Oni…

鬼・oni

Oni wordt dikwijls vertaald naar Oger, gezien de duidelijke parallellen: Een groot mensachtig monster dat mensen  oppeuzelt. Echter vind ik zelf dat de term Demon iets passender is. Dit is omdat de Oni vaak wordt afgebeeld als machthebbende over bliksem, donder en mist. Daarbovenop zijn ze soms in staat om van gedaante te verwisselen.

Bij het ondergaan van de zon en het openvouwen van de nacht, wanneer de mist verhuld en de maan achter wolken verdwijnt; dan verschijnen de wrede verslinders. Vrees gedaantes in de schemering, want de Oni zijn op jacht naar  mensenvlees!

Afbeelding: Soga Shohaku (曾我蕭白) (1730–1781)

天狗・tengu

Een andere bekende is de Tengu (天狗,てんぐ). De Tengu is een echte gedaanteverwisselaar, en heeft dus ook vele verschijningsvormen in zijn repertoire. Breed genomen kan er gezegd worden dat een Tengu een soort berggeest is, die karaktereigenschappen van vogels en mensen combineert. Iconisch is de Tengu met de lange rode neus, die ook als emoji vereeuwigd is, maar dit is niet per se vereist.    

Tengu zijn intelligente en sluwe wezens. Zij maken zich schuldig aan ‘kamikakushi’ (神隠し). Dit vertaalt ongeveer naar ‘door kami verhuld’. Hierbij ontvoeren ze de verdwaalden naar de bergtoppen en verborgen kloosters waar ze leven. Ze zijn echter niet altijd kwaadaardig. Als de Tengu met respect wordt benaderd, en het geluk aan jouw kant staat, zal de oude bergwijze je misschien wel belonen met kennis die een mens nooit had kunnen vergaren.

Afbeelding: Kawanabe Kyōsai (河鍋 暁斎) (1831 – 1889)

河童・Kappa

De sleutel tot het ontkomen van de Kappa ligt in de kom op zijn kruin. De vloeistof erin is de bron van zijn kracht, en als men deze weet te verwijderen is de Kappa machteloos. Er is een eenvoudige list om zover te komen: de Kappa is geobsedeerd met beleefdheid. Buig naar een Kappa, en hij moet en zal terugbuigen. Als daarbij de kom wordt leeggegoten, is de Kappa zo goed als verslagen.

Echter zijn Kappa net als de Tengu niet enkel kwaad. Wanneer ze bijzonder onder de indruk zijn van mensen zijn ze in staat tot enorme vrijgevigheid. In het bijzonder zijn Kappa meesters van de geneeskunde, en staan niet boven het delen van hun kennis. Om het hart van een Kappa te veroveren kan men ze komkommer geven (kappa-zushi is hiernaar vernoemd, echt een aanrader), of verslaan in een sumo wedstrijd. Daarnaast waarderen ze het wanneer ze het respect krijgen dat een waardig moerasmonster zoals zij verdienen. 

Modder, slijm, slib en slijk: een koning in een waterig rijk. Houd kinderen van de oever; vanuit donker water kijken de verdrinkers naar hun prooi. 

Afbeelding: ‘’Kappa’’ from ‘’gazu hyakkihyagyo’’ door Toriyama Sekien (鳥山 石燕)

Wellicht is het nuttig om te zeggen dat Japanners vaak zelf , zowel vroeger als nu, niet in deze wezens geloofden. Nee, de relatie tussen mens en monster ligt veel complexer dan dat. Neem bijvoorbeeld de Kappa. Zijn er mensen die echt geloven in het bestaan van deze wezens? Absoluut. Zeker als het overtuigde Shintoïsten zijn, aangezien Kappa’s worden gezien als agenten van de god Suijin. Maar daarbuiten, voor de huis, tuin en keuken Japanner is het verhaal veel handiger te gebruiken als middel om kinderen van diep water af te schrikken. Of als mascotte voor farmaceutische winkels. 

Verhalen als deze zijn uiteindelijk reflecties van de cultuur waar ze uit komen, en het begrijpen van dit soort vertelsels kan je een unieke kijk op de Japanse cultuur geven. Dit was namelijk nog maar de top van de ijsberg, en als je meer wilt raad ik je aan om zelf verder te graven. Ik raad aan om te beginnen bij één van mijn favoriete boeken: the book of Yokai, door Michael Dylan Foster. Het is een boek dat op een redelijk niveau ingaat op de Yokai die het vaakst de revue passeren. Natuurlijk is op het internet ook genoeg te vinden, maar de pracht van Volksverhalen en spookvertellingen zit hem in het zelf doen. Ga naar het bos op een mistige dag, en kijk de schemering in. Wellicht zul je iets zien, waar anderen al gezien hebben, en vertel het verhaal door.

終わり